🎯 Yêu cầu cần đạt
- Nhận biết những làn điệu Sli của người Nùng Thái Nguyên.
- Thể hiện được làn điệu Sli đặc trưng của người Nùng Thái Nguyên.
- Phân tích được diễn xướng làn điệu Sli.
- Nêu được vai trò ý nghĩa, giá trị bảo tồn của những làn điệu Sli.
🎬 Nghe – xem làn điệu Sli
1. Em cảm nhận về làn điệu Sli như thế nào?
2. Theo em, làn điệu Sli được diễn xướng ở đâu và hình thức diễn xướng như thế nào?
3. Là một người còn nhỏ tuổi, em có thể làm gì để góp phần gìn giữ và giới thiệu di sản này đến bạn bè?
1. Làn điệu dân gian Sli người Nùng
Hát Sli là tục hát đặc trưng của người Nùng. Hát Sli rất phong phú và hấp dẫn, trong đó, điệu Sli Giang thể hiện đậm nét nhất thế giới tâm hồn và truyền thống văn hoá của cộng đồng người Nùng Bắc Kạn – Thái Nguyên. Trước đây, hát Sli Giang ở huyện Na Rì không được phổ biến rộng rãi, chủ yếu được lưu truyền từ những người cao tuổi cho các thế hệ sau trong các gia đình Nùng Giang.
Điệu Sli có nhiều cách hát khác nhau. Hát Sli của mỗi nhánh dân tộc Nùng có những nét độc đáo riêng, mỗi câu hát, mỗi âm điệu đều thể hiện thế giới tâm hồn phong phú, độc đáo của cộng đồng dân cư. Đơn cử như Sli Giang có thể hát đối, hát đơn hay hát xướng trong các ngày lễ, hội, đám cưới, vào nhà mới… Trong lời hát của điệu Sli Giang luôn có sự liên tưởng, ví von, thông qua những hình ảnh cụ thể để nói lên cảnh đẹp thiên nhiên, tâm tình con người. Khi hát Sli không cần nhạc cụ hay điệu múa và có thể hát bất cứ lúc nào, chỗ nào.
1.1. Đặc trưng nổi bật của Sli Giang
Hình thức hát đối đáp hai bè (Song thanh): Đây là điểm độc đáo nhất của Sli Giang. Làn điệu này không hát đơn ca mà thường do hai cặp đối đáp (nam hát với nữ). Mỗi bè thường gồm 2 người:
🎙️ Người xướng
Dẫn dắt giai điệu chính.
🎶 Người luồn
Hát bè trầm hơn, cuộn quyện vào lời xướng tạo nên âm thanh đa thanh trầm bổng, vang vọng mà không cần bất kỳ nhạc cụ nào đệm theo.
Không gian diễn xướng phóng khoáng: Sli Giang không bó hẹp trên sân khấu chuyên nghiệp. Làn điệu này vang lên tự nhiên trên đường đi chợ phiên, khi làm nương rẫy, trong các dịp hội xuân (hội Lồng Tồng), đám cưới, tân gia hay những đêm hát giao duyên đôi lứa.
Ngôn ngữ và lời ca: Sử dụng tiếng Nùng (nhánh Nùng Giang), lời thơ giàu hình ảnh, chất trữ tình, so sánh ví ngầm tinh tế. Nhiều nghệ nhân có khả năng ứng tác (hát đối ngay tại chỗ) tùy theo hoàn cảnh và đối tượng giao tiếp.
1.2. Nội dung và hình thức diễn xướng
Một buổi hát Sli Giang truyền thống thường kéo dài qua nhiều chặng hát có trình tự rõ ràng. Kĩ thuật hát Sli Giang đòi hỏi sự ăn ý tuyệt đối giữa hai người trong cùng một bè. Hai giọng hát phải hòa làm một, nhịp nhàng từng hơi thở và quãng ngắt để giọng bè "luồn" không làm đứt đoạn giọng "xướng".
👋 Sli xé
Hát chào hỏi: Hai bên cất lời chào, khiêm tốn ví mình kém cỏi, hỏi thăm sức khỏe, quê quán của nhau.
💞 Sli thương
Hát giao duyên / tâm sự: Phần nội dung chính và phong phú nhất. Các chàng trai, cô gái mượn câu hát để thổ lộ tâm tư, tình cảm, sự ngập ngừng, thương nhớ hay ước hẹn chung đôi.
🌅 Sli xẻn
Hát chia tay: Khi trời đã về sáng hoặc buổi hội tan, hai bên cất lời lưu luyến, tiếc nuối và hẹn ngày gặp lại.
1.3. Giá trị văn hóa và bảo tồn
- "Bà mối" cho tình yêu đôi lứa: Sli Giang từng là nhịp cầu gieo duyên cho biết bao đôi nam nữ Nùng nên vợ nên chồng.
- Di sản văn hóa phi vật thể: Làn điệu Sli của người Nùng đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Việt Nam công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
- Công tác giữ gìn: Hiện nay, tại nhiều bản làng, các câu lạc bộ hát Sli đã được thành lập để trao truyền kỹ thuật "hát xướng – hát luồn" cho thế hệ trẻ, góp phần giữ gìn bản sắc dân tộc trước làn sóng hiện đại hóa.
🎤 Luyện tập bài hát
1.1. Luyện hát trích đoạn: Chứ ơn Đảng Bác (Nhớ ơn Đảng Bác)
Thể hiện: Nghệ nhân Mã Thị Dạy (Nghệ danh: Bảo An) – Phó chủ tịch Liên chi hội di sản văn hoá Then, Chủ nhiệm CLB Hát Then – Đàn Tính Sắc Chàm. Ghi âm: Đỗ Thị Linh Chi. Lời: Bảo An.
Lời Sli
Ừ ư ơi...nhờ Đảng bác tải tàng dân đảy chin ím đo.. Lục eng đảy nùng ún đảy slon slư nâu cằm Ừ ư ơi...ơn đảng bác chang slim bấu lừm công ứ ứ Tởi tởi lèo cằm slon cúa bác hồ slắng sle...Lời dịch
Ừ ư ư...Nhờ đảng bác dẫn đường dân được sống ấm no ... Trẻ con được mặc ấm được học hành sớm hôm.. Ừ ư ứ ư..Ơn đảng bác trong tim không thể quên ... Đời đời theo lời dạy của bác hồ dặn dò...1.2. Luyện hát trích đoạn: Sli Giao duyên
Thể hiện: Nghệ nhân Nông Văn Hồ – Thôn Chản, Xuân Dương, Na Rì, Bắc Kạn, Thái Nguyên. Ghi âm: Đỗ Thị Linh Chi.
Lời Sli cổ
Sloong làu dù dai chi cổn sờng Hính nhẳng khảu pờn mì hớ Hính nhẳng khảu pờn bò khảu pờn Cổn sờng slong vàm khẩn thến nơ Cổn sờng slong vàm khẩn thến dà Tốc lồng tắc pà bó mì hớ Tốc lồng tắc pà bò tắc bà Tốc lồng tắc pà làu đảy dơ Tốc lồng tắc pà làu đảy kỳ Đảy chao tắc sì cải sàu sờ Sloong làu chao lai dì bò thổn Dà tổn ăn sình lồng nặm mờLời dịch
Đôi ta bên nhau cùng hái lượn Thử xem hợp giọng được hay không Cho dù hợp giọng không hợp giọng Cứ hát vang vọng lên trời cao Cứ hát mấy câu lên mây tỏa Gặp bạn kết hoa có được không Chim trên trời bay xuống tìm nhau Còn có bạn ở đâu làm tổ Ngỏ lời bên nhau lòng thương nhớ Trao duyên hớn hở cải buồn sầu Đôi ta trao tình sao cho hết Đừng bỏ tình cảm xuống ao bùnHướng dẫn học hát
🎼 a) Giai điệu
Nghe giai điệu qua đĩa/giọng hát mẫu. Luyện tập những kĩ thuật cơ bản của hát Sli.
🌬️ b) Hơi thở và tốc độ
Hít hơi thật sâu bằng cơ hoành (hít vào bụng phình ra), thở ra từ từ, giữ hơi và nhả chữ nhẹ nhàng. Duy trì tốc độ vừa phải, thể hiện các hư từ và câu liền mềm mại.
〰️ c) Kĩ thuật luyến láy
Hát Sli có câu ngậm nên cần luyện kĩ thuật âm ngậm. Luyến láy phải mềm mại, uyển chuyển – tập từng âm tiết, từng câu.
👥 d) Chia nhóm & biểu diễn
Chia lớp thành nhóm nam, nhóm nữ; mỗi nhóm có hạt nhân năng khiếu. Luân phiên thể hiện, đánh giá chéo; ghép bè giao duyên nam nữ trong sinh hoạt lớp, ngoại khóa, chào cờ.
❓ Câu hỏi nhận biết – phân tích
1. Kể tên một làn điệu Sli người Nùng tiêu biểu của Thái Nguyên mà em biết?
2. Đặc trưng nổi bật của hát Sli người Nùng là gì?
3. Em làm gì để bảo tồn giá trị văn hóa quê hương địa phương?
💌 Thông điệp bảo tồn và lan tỏa làn điệu Sli
🌱 Vận dụng
- Vận dụng kĩ thuật hát Sli vào điệu Sli cổ: Sli pài tò cóc (Thể hiện: Nghệ nhân Nông Văn Hồ).
- Đề xuất ý tưởng: Xây dựng một kịch bản giới thiệu ngắn (khoảng 5–7 phút) về một diễn xướng làn điệu Sli người Nùng.
- Thực hành sáng tạo: Dàn dựng hát cho bài lời một bài sli ngắn, viết lại lời ca và thử tập hát theo làn điệu (có thể quay video ngắn gửi cô giáo).
- Trải nghiệm kết nối cộng đồng: Tìm đến một nghệ nhân hát Sli (hoặc người cao tuổi trong bản, xóm) để trò chuyện, ghi chép lại một câu chuyện, một bài hát cổ hoặc một kỷ niệm về diễn xướng dân gian ở địa phương.
- Vận dụng truyền thông: Thiết kế một bài viết hoặc video ngắn (tối đa 3 phút) với chủ đề “Gìn giữ di sản hát Sli của người Nùng”.
🎧 Lắng nghe
Nghe các bản thu của nghệ nhân, cảm nhận sự quyện hòa giữa giọng xướng và giọng luồn.
🗣️ Học hỏi
Tham gia CLB hát Sli, học từ nghệ nhân và người cao tuổi trong bản.
📱 Lan tỏa
Chia sẻ video, bài viết về Sli lên mạng xã hội một cách có ghi nguồn, tôn trọng nghệ nhân.