Nét đẹp phong tục, tập quán đồng bào dân tộc Thái Nguyên

Mở đầu

1. Khái quát phong tục, tập quán của các dân tộc tỉnh Thái Nguyên

Phong tục tập quán được hiểu là những thói quen, nếp sống và cách ứng xử có tính ổn định qua nhiều thế hệ, được cộng đồng tự giác tuân thủ và trở thành một phần cốt lõi trong đời sống xã hội.

Thái Nguyên là vùng đất có bề dày lịch sử lâu đời, nơi hội tụ và giao thoa văn hóa của nhiều dân tộc anh em như Tày, Nùng, Dao, Sán Chay... Dấu ấn lịch sử từ thuở khai hoang lập ấp cho đến những năm tháng cách mạng hào hùng đã hun đúc nên một bản sắc văn hóa miền núi vô cùng độc đáo: vừa kiên cường, mộc mạc lại vừa thấm đượm tình người.

Phong tục tập quán ở Thái Nguyên là một bức tranh đa sắc, phản ánh sinh động đời sống lao động và tín ngưỡng của đồng bào. Các phong tục này chủ yếu xoay quanh chu kỳ nông nghiệp và vòng đời người. Nổi bật trong đó là nếp sinh hoạt gắn bó với không gian nhà sàn truyền thống, tục gói bánh chưng, bánh gù ngày Tết, hay những lễ hội mùa xuân rộn ràng như hội Lồng Tồng (xuống đồng). Trong các dịp lễ hội này, những trò chơi dân gian như đẩy gậy, ném còn hay các làn điệu hát lượn không chỉ mang ý nghĩa cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu mà còn là sợi dây bền chặt gắn kết cộng đồng, làm nên sức sống trường tồn của văn hóa xứ Trà.

2. Một số phong tục tập quán tiêu biểu của Thái Nguyên

2.1. Phong tục đón Tết của một số dân tộc

a) Tết của người Tày

Thái Nguyên không chỉ nổi tiếng với những đồi chè xanh mướt mà còn là nơi hội tụ văn hóa của nhiều dân tộc anh em, trong đó người Tày chiếm dân số khá đông. Tết Nguyên đán của đồng bào Tày nơi đây mang những dấu ấn vô cùng đặc sắc, phản ánh một đời sống tinh thần phong phú và sự gắn bó mật thiết với thiên nhiên, bản làng.

• Gói bánh chưng gù: Nếu người Kinh quen thuộc với chiếc bánh chưng vuông vức, thì mâm cỗ Tết của người Tày lại nổi bật với chiếc bánh chưng gù (hay bánh chưng dài). Chiếc bánh được gói khéo léo, nhô cao ở giữa, mang hình dáng tựa như cái lưng gù của người nông dân đang cặm cụi cấy cày trên cánh đồng. Chiếc bánh ấy không chỉ thơm ngon mà còn là biểu tượng cho sự trân trọng sức lao động và ước mong một năm mới no ấm.
• Tục dán giấy đỏ và tri ân nông cụ: Từ giữa tháng Chạp, các bản làng đã rộn ràng dọn dẹp nhà cửa. Điểm đặc trưng nhất trong khâu trang trí của người Tày là tục dán giấy đỏ. Không chỉ dán lên bàn thờ hay cửa rào để cầu may mắn và xua đuổi tà ma, bà con còn dán giấy đỏ lên các nông cụ như cày, cuốc, cối giã gạo. Đây là cách họ "trả công" và cho nông cụ được "nghỉ Tết" sau một năm cùng con người vất vả nhọc nhằn trên nương rẫy.
• Tục lấy nước mới rạng sáng mùng Một: Vào đúng thời khắc giao thừa hoặc rạng sáng mùng Một, người Tày có tục đi múc nước mới. Những người phụ nữ trong gia đình sẽ mang ống bương ra suối hoặc giếng làng, chọn múc những dòng nước trong lành nhất mang về dâng lên bàn thờ tổ tiên và đun nước pha trà. Lấy nước đầu năm tượng trưng cho việc rước tài lộc, cầu mong sự mát mẻ, thanh khiết và trôi chảy cho cả năm.

b) Tết của người Nùng

Đặc trưng ngày Tết của người Nùng là tục dựng cây nêu bằng tre non trước cửa để xua đuổi tà ma và những điềm gở của năm cũ. Mâm cỗ ngày Tết thường có ba mâm riêng biệt cúng Tổ tiên, Táo quân và bàn thờ Ké (thờ ân nhân của dòng họ). Đồng bào đặc biệt ưa chuộng các món bánh có vị ngọt như bánh khảo, bánh bỏng, chè lam với niềm tin năm mới sẽ xua tan cay đắng, đón nhận sự ngọt ngào.

c) Tết của người Sán Dìu

Trong bức tranh văn hoá đa sắc màu của cộng đồng các dân tộc, phong tục đón Tết của người Sán Dìu luôn mang những dấu ấn rất riêng, tiêu biểu nhất là nghi thức “giữ lửa, gọi lợn”.

Ngay từ chiều 30 tháng Chạp (chiều cuối năm), không khí chuẩn bị đã vô cùng nhộn nhịp. Người chủ gia đình sẽ cẩn thận chọn một khúc củi thật lớn và chắc chắn. Điều thú vị là khi ôm khúc củi này vào bếp để đun, gia chủ sẽ vừa đi vừa cất tiếng "gọi lợn". Theo quan niệm của đồng bào nơi đây, ngọn lửa từ khúc củi này phải được giữ cháy bập bùng xuyên qua đêm giao thừa sang tận ngày mùng Một. Ánh lửa ấy không chỉ xua tan giá lạnh mà còn thắp lên ước vọng về một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, chăn nuôi thuận lợi và gia đình gặp nhiều may mắn.

Một điểm khác biệt đầy thú vị nữa là với người Sán Dìu, mùng Hai mới thực sự là ngày Tết chính. Bắt đầu từ ngày này, mọi thành viên trong đại gia đình, dòng họ mới tụ họp đông đủ. Quanh mâm cỗ tươm tất dâng lên tổ tiên và thiết đãi họ hàng, không khí mùa xuân trở nên vô cùng ấm áp. Đây không chỉ là dịp để ăn uống, vui chơi mà còn là không gian văn hóa ý nghĩa để người cao tuổi truyền dạy cho con cháu về bản sắc dân tộc mình.

d) Tết của người Dao

Điểm nhấn thiêng liêng nhất trong dịp Tết của người Dao chính là nghi lễ thờ cúng Bàn Vương – vị thủy tổ trong truyền thuyết của dân tộc mình. Bàn thờ ngày Tết được dọn dẹp cẩn thận và trang hoàng bằng những dải giấy cắt hoa văn rực rỡ. Đồng bào Dao có tục dán giấy đỏ lên cửa nhà, cột nhà và các nông cụ lao động để xua đuổi tà ma, cầu mong sự bình an và mùa màng tươi tốt.

Đặc biệt, nhắc đến Tết của người Dao là phải nhắc đến lễ hội "Tết Nhảy". Nó thường diễn ra vào những ngày giáp Tết hoặc đầu năm mới, đây là nghi thức tạ ơn tổ tiên đã che chở cho gia đình, bản làng. Trong tiếng trống, tiếng chiêng rộn rã, những người đàn ông Dao sẽ biểu diễn các điệu múa truyền thống mạnh mẽ, mô phỏng lại quá trình lao động, sinh hoạt và chiến đấu của cha ông. Trong những ngày xuân, phụ nữ Dao sẽ diện những bộ trang phục truyền thống rực rỡ nhất với họa tiết thêu tay tinh xảo cùng đồ trang sức bằng bạc lấp lánh. Mọi người cùng nhau thưởng thức mâm cỗ Tết truyền thống với thịt lợn treo gác bếp, xôi ngũ sắc, nâng chén rượu ngô và chúc nhau một năm mới thật nhiều sức khỏe, ấm no.

2.2. Một số tín ngưỡng, phong tục và sinh hoạt văn hóa cộng đồng đặc sắc

a) Lễ Cấp sắc của người Dao (Lễ trưởng thành)

Đây là nghi lễ bắt buộc đối với người đàn ông dân tộc Dao để được công nhận là người trưởng thành. Điểm cốt lõi của Lễ Cấp sắc không chỉ mang tính tâm linh mà còn mang ý nghĩa giáo dục nhân cách sâu sắc. Người thụ lễ phải lập lời thề tuyệt đối không làm việc ác, phải hiếu kính với mẹ cha, hòa thuận với xóm giềng và bảo vệ bản làng...

Nam giới người Dao thường bắt đầu được làm Lễ Cấp sắc từ 12 tuổi trở lên (một số nhóm Dao có thể bắt đầu từ 10 tuổi). Lễ Cấp sắc thường kéo dài 1–3 ngày đêm do thầy cúng chủ trì, trải qua năm nghi thức tâm linh cốt lõi: Lễ trình diện thần linh, lễ lên đèn, lễ đặt tên âm, lễ múa tập binh mã, lễ cúng Bàn Vương.

b) Tín ngưỡng cúng rừng (thờ thần rừng) của người Tày, Nùng

Nhiều bản làng người Tày, Nùng ở Thái Nguyên có "khu rừng thiêng" cấm chặt phá và mỗi năm đều tổ chức lễ cúng Thần Rừng. Họ quan niệm rừng là người mẹ che chở, cung cấp nguồn nước và sản vật. Trong ngày lễ, dân làng cùng nhau quy ước không ai được tự ý chặt cây, săn bắt thú rừng bừa bãi.

c) Chợ phiên vùng cao – Không gian sinh hoạt văn hóa đặc sắc

Tại các thôn, xã vùng cao Thái Nguyên, chợ phiên là nét đẹp văn hóa truyền thống đặc sắc, thường họp định kì. Đến hẹn, đồng bào Mông, Dao, Tày, Nùng lại diện trang phục thổ cẩm rực rỡ, mang theo các sản vật địa phương như: nấm, măng rừng, mật ong,… để trao đổi. Sức hấp dẫn cốt lõi của phiên chợ nằm ở tính gắn kết cộng đồng, khi bà con đến đây không chỉ để mua bán mà còn để "chơi chợ". Không gian này trở thành nơi giao lưu ấm áp: người già hàn huyên bên chén rượu ngô, trai gái trao gửi tình cảm qua tiếng khèn, câu hát.

d) Hát Then, đàn Tính – Điệu hồn của núi rừng

Hát Then, đàn Tính là di sản văn hóa phi vật thể vô cùng đặc sắc của đồng bào Tày, Nùng ở vùng núi phía Bắc và Thái Nguyên. Trong quan niệm dân gian, "Then" có nghĩa là "Trời". Vì vậy, đây vốn là những khúc hát thiêng liêng được sử dụng trong các nghi lễ tín ngưỡng để cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và gia đạo bình an. Đặc trưng nổi bật của nghệ thuật này là sự hòa quyện giữa lời ca giàu chất thơ và âm sắc mượt mà, sâu lắng của chiếc đàn Tính. Nhạc cụ này được chế tác thủ công rất độc đáo từ quả bầu khô, cần gỗ và những sợi dây tơ mộc mạc. Khi biểu diễn, nghệ nhân khéo léo kết hợp tay gảy đàn, miệng hát và chân rung chùm xóc nhạc, tạo nên một không gian diễn xướng đặc sắc. Ngày nay, hát Then không chỉ gắn với tâm linh mà đã trở thành giai điệu sinh hoạt cộng đồng rộn rã trong các dịp Lễ, Tết.

e) Thơ hát đám cưới của dân tộc Tày (Thơ lẩu)

Thơ hát đám cưới của dân tộc Tày, hay còn gọi là Thơ lẩu (trong tiếng Tày, “lẩu” nghĩa là rượu, cũng có nghĩa chỉ đám cưới), là một loại hình dân ca nghi lễ đặc sắc gắn liền với hệ thống các bài hát đón dâu theo từng nghi thức cụ thể. Thơ lẩu được chia thành giai đoạn thử thách (chăng dây, lên cầu thang, giữ cửa, trải chiếu) và giai đoạn đón dâu (mời cơm, bái tổ, chia tay). Hình thức diễn xướng chủ yếu là hát đối đáp giữa Quan làng ké và Pả mẻ ké, kết hợp với hát đơn hoặc hát nói.

Về nội dung, thơ lẩu trước hết thay cho lời chào xã giao lịch thiệp, tạo không khí thân tình, gắn kết giữa hai họ. Đặc biệt, nó còn là kho tàng tri thức dân gian chứa đựng những lời răn dạy sâu sắc về đạo lí làm người: nhắc nhở đôi trẻ ghi khắc công ơn sinh thành dưỡng dục của cha mẹ qua hình ảnh cảm động của tấm vải "lẳm khẩu", dạy cách ứng xử dung hòa trong quan hệ vợ chồng, giữ gìn đạo lí với tổ tiên, họ hàng nhà chồng, đồng thời gửi gắm trách nhiệm vun đắp đất nước. Về nghệ thuật, thơ lẩu mang đậm dấu ấn miền núi với không gian tả cảnh ngụ tình, hệ thống biểu tượng phong phú từ các loài hoa rừng và chim muông quý; kết hợp linh hoạt thể thơ thất ngôn (nhịp 3/4) và ngũ ngôn (nhịp 3/2).

3. Vấn đề bảo tồn phong tục tập quán Thái Nguyên

3.1. Phong tục nét đẹp cần giữ gìn

Những phong tục tập quán và nét đẹp văn hóa truyền thống là tài sản vô giá cần được mỗi chúng ta trân trọng và gìn giữ. Bản sắc dân tộc được gửi gắm qua những làn điệu hát Then, tiếng đàn Tính say đắm của người Tày, hay điệu hát Soọng Cô mộc mạc mà tình cảm của đồng bào dân tộc Sán Dìu; gắn liền với đời sống lao động là các lễ hội truyền thống, tiêu biểu như Lễ hội Lồng Tồng. Nét đẹp ấy còn hiện diện qua ý thức tự hào khi mặc trang phục dân tộc vào những ngày lễ Tết, sự tinh tế trong văn hóa thưởng trà, và tinh thần cộng đồng vững chắc – xóm giềng chung tay giúp đỡ nhau khi dựng nhà mới hay sẻ chia trong những dịp hiếu hỉ.

3.2. Những hủ tục cần xóa bỏ

• Nạn tảo hôn: nhiều bậc phụ huynh vẫn mang tư tưởng cổ hủ, bắt ép con cái phải nghỉ học giữa chừng để kết hôn khi chưa đủ tuổi, tước đi quyền được học tập và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, tương lai của các em.
• Mê tín dị đoan: khi ốm đau không đến trạm y tế hay bệnh viện mà ở nhà mời thầy mo, thầy cúng bái, dẫn đến bệnh thêm trầm trọng, thậm chí nguy hiểm đến tính mạng.
• Tổ chức cưới, tang linh đình, ăn uống kéo dài nhiều ngày gây lãng phí, làm suy kiệt kinh tế gia đình.
• Thách cưới quá cao (đòi sính lễ bằng bạc trắng, lợn gà vượt khả năng), biến hôn nhân tốt đẹp thành gánh nặng nợ nần.

Tóm lại, việc nâng cao nhận thức và bài trừ triệt để những hủ tục này là yêu cầu cấp thiết để xây dựng nếp sống văn minh, tiến bộ và lành mạnh cho toàn cộng đồng.

4. Phát triển phong tục tập quán ở Thái Nguyên

4.1. Hiện trạng

Thái Nguyên là vùng đất đa văn hóa với sự chung sống lâu đời của nhiều dân tộc thiểu số bên cạnh đa số người Kinh, sở hữu kho tàng phong tục tập quán và lễ hội vô cùng phong phú. Nhiều nét đẹp truyền thống vẫn được gìn giữ, phát huy, góp phần thúc đẩy du lịch cộng đồng. Tuy nhiên, trước sức ép của kinh tế thị trường và toàn cầu hóa, một số tập quán tốt đẹp đang có nguy cơ mai một, trong khi một số hủ tục lạc hậu vẫn còn xuất hiện ở vùng sâu, vùng xa.

4.2. Trách nhiệm của mọi người

Mỗi người dân Thái Nguyên cần nâng cao ý thức tự hào, giữ gìn và phát huy những giá trị văn hóa tốt đẹp của quê hương. Các thế hệ đi trước có trách nhiệm truyền dạy tri thức dân gian, ngôn ngữ và nghệ thuật truyền thống cho con cháu, trong khi thế hệ trẻ cần chủ động tiếp thu, quảng bá di sản văn hóa lên các nền tảng số. Cộng đồng cần mạnh mẽ lên án, bài trừ các hủ tục lạc hậu, mê tín dị đoan trái với thuần phong mỹ tục và pháp luật.

🧩 Hoạt động: Nhận diện giá trị tốt đẹp

Em hãy phân loại các hiện tượng, việc làm sau đây vào 2 nhóm.

🤔 Tình huống lựa chọn cách ứng xử

✍️ Luyện tập – Trắc nghiệm nhanh

📼 Video tư liệu