🎯 Yêu cầu cần đạt
- Nêu được nguồn gốc, đặc điểm và ý nghĩa của một số lễ hội truyền thống ở tỉnh Thái Nguyên; so sánh nét đặc sắc giữa các lễ hội.
- Sưu tầm tư liệu và viết bài giới thiệu về một lễ hội tiêu biểu ở địa phương em; đề xuất biện pháp bảo tồn giá trị văn hóa của các lễ hội truyền thống.
🎬 Video giới thiệu lễ hội
Mở đầu
Em hãy quan sát các hình trên và cho biết đó là những hoạt động gì và diễn ra ở đâu? Hãy kể tên những hoạt động tương tự mà em đã được tham gia hoặc biết đến.
1. Khái quát về lễ hội ở tỉnh Thái Nguyên
Lễ hội là hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng tổng hợp, gồm hai phần gắn kết chặt chẽ: "lễ" (nghi thức tâm linh, thể hiện sự kính ngưỡng) và "hội" (các hoạt động diễn xướng, trò chơi dân gian đáp ứng nhu cầu giải trí, gắn kết).
Thái Nguyên là tỉnh trung du – miền núi, đời sống nhân dân gắn với phương thức canh tác nông nghiệp lúa nước, làm nương rẫy; có truyền thống đánh giặc giữ nước, bảo vệ biên cương và là địa bàn cư trú lâu đời của nhiều dân tộc anh em như Tày, Dao, Kinh, Nùng, Mông, Hoa, Sán Chay,... Chính sự hội tụ của các yếu tố này đã tạo cho lễ hội nơi đây sắc thái riêng biệt, vừa mang tính thiêng liêng, vừa đậm đà tinh thần cộng đồng.
Hầu hết các lễ hội diễn ra vào dịp đầu xuân nhằm cầu mong mưa thuận gió hoà, mùa màng bội thu, đồng thời tri ân các vị thành hoàng, những anh hùng có công truyền nghề, đánh giặc, mở làng, lập ấp.
🏅 Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Hiện nay, tỉnh Thái Nguyên sở hữu nhiều lễ hội đặc sắc được ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể quốc gia, tiêu biểu như: Lễ hội Đền Đuổm, Lễ hội Đình Phương Độ, Lễ hội Lồng tồng Ba Bể, Lễ hội Cầu mùa của người Sán Chay, Lễ hội Núi Văn – Núi Võ.2. Một số lễ hội truyền thống tiêu biểu
2.1. Lễ hội Lồng tồng
Lễ hội Lồng tồng (Lồng tồng theo tiếng Tày có nghĩa là xuống đồng) là lễ hội dân gian truyền thống quan trọng và quy mô bậc nhất trong năm của cộng đồng các dân tộc trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên. Lễ hội thường được tổ chức vào những ngày tháng Giêng âm lịch, là nơi hội tụ và lan tỏa những sắc thái văn hóa đặc sắc của đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Dao, Sán Chay,... Không gian lễ hội diễn ra trải rộng tại các địa danh giàu truyền thống của tỉnh như: Ba Bể, Cẩm Giàng, Phủ Thông, Phú Đình, Định Hóa,…
Lễ hội mở đầu bằng tiếng trống khai hội rộn rã cùng những màn múa lân, múa rồng sôi động. Phần lễ được tiến hành trang nghiêm với nghi thức dâng hương, báo công cùng nghi lễ rước mâm lễ cầu an do các thôn bản dâng lên. Tiếp đó là các nghi thức cầu mùa, cầu phúc đặc trưng của dân tộc Tày, Sán Chay, Dao và không thể thiếu nghi thức đặc trưng: cày Tịch điền (cày đường cày đầu tiên) mở đầu cho một mùa vụ mới.
Sau phần lễ linh thiêng, phần hội rộn ràng với hàng loạt hoạt động văn hóa, thể thao dân gian phong phú, thu hút đông đảo người dân và du khách thập phương. Những trò chơi truyền thống đậm đà bản sắc như: tung còn – biểu tượng cho ước vọng sinh sôi và hạnh phúc, thi khâu còn, chọi bò, đua thuyền độc mộc, đẩy gậy, kéo co, bịt mắt bắt dê,… đều diễn ra hết sức sôi nổi. Bên cạnh đó, các không gian trưng bày sản vật địa phương cũng góp phần làm phong phú thêm đời sống tinh thần của nhân dân.
Lễ hội Lồng tồng mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, là dịp để nhân dân gửi gắm ước vọng về một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, cây trồng vật nuôi sinh sôi nảy nở, con người khỏe mạnh và quê hương phát triển thịnh vượng. Đây cũng là dịp để củng cố khối đại đoàn kết các dân tộc, tạo khí thế thi đua lao động hăng hái ngay từ những ngày đầu năm.
Với giá trị văn hóa độc đáo, Lễ hội Lồng tồng Ba Bể và Lễ hội Lồng tồng của người Tày (ở xã Phú Đình) đã vinh dự được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Việc duy trì, nâng tầm và phát huy giá trị di sản này không chỉ giúp bảo tồn nét đẹp văn hóa lâu đời của nhân dân tỉnh Thái Nguyên, mà còn mở ra không gian phát triển rộng lớn cho du lịch, quảng bá hình ảnh quê hương năng động, giàu bản sắc đến với bạn bè trong và ngoài nước.
Lễ hội Lồng tồng có ý nghĩa gì?
Theo em, Lễ hội Lồng tồng ở tỉnh Thái Nguyên có nguồn gốc từ đâu?
2.2. Lễ hội Cầu mùa
Lễ hội Cầu mùa là hình thức sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng nông nghiệp lâu đời, mang quy mô và ý nghĩa quan trọng bậc nhất trong năm của cộng đồng các dân tộc thiểu số tại tỉnh Thái Nguyên. Được cử hành rộn ràng vào dịp đầu xuân mới (kéo dài từ tháng Giêng đến hết tháng Ba âm lịch), lễ hội là nơi hội tụ và tỏa sáng những giá trị văn hóa độc đáo của đồng bào các dân tộc Sán Chay, Dao, Mông,... Lễ hội Cầu mùa được tổ chức trên nhiều không gian văn hóa đặc sắc: Lễ hội Cầu mùa của người Sán Chay – xã Vô Tranh, Lễ hội Cầu mùa của người Dao Lô Gang – xã Dân Tiến, Lễ hội Mù Là (dân tộc Mông) – xã Cao Minh,…
Phần lễ thường được tiến hành với nghi thức tế lễ diễn ra trang nghiêm dưới sự điều hành của các bậc cao niên, thầy mo uy tín. Mâm lễ dâng thần linh và tổ tiên được chuẩn bị kì công với thủ lợn, cặp gà trống – mái, xôi ngũ sắc, bánh sừng bò, bánh lẳng cùng nông sản địa phương. Trong làn hương trầm quyện cùng không khí thiêng liêng, người chủ lễ đọc văn khấn kết nối ước nguyện của dân bản với cõi tâm linh. Quy trình tế lễ tiến hành bài bản qua các bước mở đàn, tạ ơn, xua đuổi điềm xấu và cầu may, gửi gắm ước mong mưa hòa gió thuận, "lúa đầy kho, ngô đầy bồ", gia súc sinh sôi, bản làng bình an và mọi người khỏe mạnh. Khép lại phần lễ, tục "thụ lộc đầu năm" mang đến niềm vui chung, lan tỏa hi vọng về một khởi đầu vạn sự như ý.
Không gian hội thêm phần vui tươi bởi phần hội với giai điệu khèn Mông, nhịp múa Tắc Xình rộn rã và điệu Pả Dung đằm thắm. Về đêm, các làn điệu Sli, Lượn, Sình ca, Sấng Cọ cất lên đối đáp thâu đêm làm nhịp cầu giao duyên cho lứa đôi. Hội xuân còn thu hút giới trẻ qua tục tung còn, ném pao,... Sân hội thêm náo nhiệt với các môn thể thao dân gian như: chọi bò, chọi gà, chọi chim, kéo co, đẩy gậy, bắn nỏ, thi giã bánh dày, nấu mèn mén,...
Hiện nay, Lễ hội Cầu mùa của người Sán Chay (xã Vô Tranh) và Lễ cầu mùa của người Dao Lô Gang (xã Dân Tiến) đã vinh dự được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Mục đích lớn nhất của người dân khi tổ chức Lễ hội Cầu mùa là gì?
Em hãy tóm tắt những nét đặc trưng về phần lễ và phần hội của Lễ hội Cầu mùa.
2.3. Lễ hội Đền Đuổm
Lễ hội đền Đuổm là một trong những lễ hội truyền thống quy mô bậc nhất vào dịp đầu xuân của tỉnh Thái Nguyên. Được tổ chức rộn ràng từ mùng 5 đến mùng 6 tháng Giêng âm lịch tại khu di tích đền Đuổm (xã Phú Lương), lễ hội là nơi hội tụ sắc thái văn hóa đặc sắc của đồng bào Tày, Nùng, Sán Chay, Kinh... Đây là dịp nhân dân tưởng nhớ công đức anh hùng dân tộc, danh tướng Dương Tự Minh – vị Thủ lĩnh phủ Phú Lương thời Lý có công đánh đuổi ngoại xâm và giữ vững biên cương Tổ quốc.
Lễ hội mở đầu bằng nghi thức rước nước thiêng và rước đất vào mùng 5 tháng Giêng, phần lễ chính vào sáng mùng 6 diễn ra trang nghiêm với lễ rước mâm cỗ thi (cỗ chay và cỗ mặn) từ sân Thủy Đình lên đền Trung. Tiếp đó là Lễ Đại tế cử hành theo đúng quy thức cổ truyền để dâng hương, báo công và cầu an cho nhân dân.
Sau phần lễ linh thiêng, phần hội diễn ra với hàng loạt hoạt động văn hóa, thể thao dân gian phong phú. Các trò chơi truyền thống như: tung còn, kéo co, đẩy gậy, cờ người, thi giã bánh dày,… cùng không gian trưng bày nông sản địa phương diễn ra vô cùng sôi nổi, thu hút đông đảo du khách thập phương.
Lễ hội đền Đuổm mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, thể hiện đạo lí "Uống nước nhớ nguồn", ghi nhớ công lao của những người anh hùng có công với quê hương và gửi gắm ước vọng về một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống ấm no. Đây cũng là dịp để củng cố khối đại đoàn kết các dân tộc trên địa bàn.
Năm 2017, Lễ hội đền Đuổm đã vinh dự được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Việc duy trì và phát huy giá trị di sản không chỉ giúp bảo tồn nét đẹp văn hóa tâm linh lâu đời, mà còn mở ra cơ hội phát triển du lịch về nguồn, quảng bá hình ảnh xã Phú Lương và tỉnh Thái Nguyên đến với du khách bốn phương.
1. Lễ hội Đền Đuổm nhằm tôn vinh và tưởng nhớ vị anh hùng dân tộc nào?
2. Em hãy giới thiệu những nét chính về lễ hội Đền Đuổm.
2.4. Lễ hội Núi Văn – Núi Võ
Nằm dưới chân dãy Tam Đảo hùng vĩ, Khu di tích Núi Văn – Núi Võ (thuộc xã Vạn Phú) không chỉ là danh thắng sơn thủy hữu tình mà còn là địa danh lịch sử khắc ghi những trang sử hào hùng của dân tộc. Lễ hội Núi Văn – Núi Võ được tổ chức hằng năm vào ngày mồng 4 tháng Giêng âm lịch nhằm tri ân, tưởng nhớ công ơn to lớn của Tướng quân Lưu Nhân Chú – một danh nhân lịch sử kiệt xuất của quê hương Thái Nguyên.
Phần lễ mở đầu bằng nghi thức dâng hương, rước lễ trang nghiêm của các thế hệ con cháu dòng họ Lưu ở xã Văn Yên và nhân dân trong vùng để tỏ lòng thành kính đối với công lao to lớn của danh nhân lịch sử Lưu Nhân Chú; báo công với tổ tiên, cầu mong một năm mới mưa thuận gió hoà, mùa màng bội thu. Phần hội với nhiều hoạt động văn hoá, thể thao như: đấu vật, kéo co, cờ tướng, chọi gà,… và các màn trình diễn nghệ thuật đem lại không khí vui tươi đầu xuân mới.
📜 Em có biết?
Lưu Nhân Chú là một trong 18 người bạn chiến đấu thân cận nhất của Lê Lợi cùng tham gia hội thề Lũng Nhai (Lam Sơn, Thanh Hoá) năm 1416, quyết tâm đánh đuổi giặc Minh, giải phóng đất nước. Sau hội thề Lũng Nhai, Lưu Nhân Chú cùng cha là Lưu Trung, anh rể là Phạm Cuống trở về núi Văn – núi Võ để chiêu mộ và rèn luyện binh sĩ. Lưu Nhân Chú trở thành một trong những chỉ huy xuất sắc của nghĩa quân Lam Sơn, lập nhiều chiến công. Sau khi mất, để tưởng nhớ công ơn, người dân địa phương lập đền thờ ông dưới chân núi Võ (xã Vạn Phú) và hằng năm tổ chức lễ hội.🗺️ Bản đồ các lễ hội
Bấm vào tên lễ hội để xem vị trí trên bản đồ.
📊 So sánh nét đặc sắc giữa các lễ hội
| Tiêu chí | Lễ hội Lồng tồng | Lễ hội Đền Đuổm |
|---|---|---|
| Thời gian | Thường tổ chức vào tháng Giêng | Mùng 5 – mùng 6 tháng Giêng |
| Mục đích | Cầu cho mưa thuận gió hòa, cây cối tốt tươi, nhà nhà no ấm. | Nhớ ơn Phò mã Dương Tự Minh đã có công bảo vệ làng xóm, biên cương. |
| Hoạt động chính | Phần lễ: Dâng hương, báo công cùng nghi lễ rước mâm lễ cầu an, cày Tịch điền. Phần hội: thi khâu còn, chọi bò, đua thuyền độc mộc, bịt mắt bắt dê,… | Phần lễ: Rước nước, rước đất, rước cỗ, dâng hương. Phần hội: tung còn, kéo co, đẩy gậy, cờ người, thi giã bánh dày,… |
| Nét đặc sắc | Mang đậm màu sắc nông nghiệp của người Tày, Nùng. | Mang đậm tinh thần uống nước nhớ nguồn, tri ân người có công với nước. |
Điểm giống nhau: Cả hai lễ hội đều thể hiện những mong ước tốt đẹp của người dân về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc.
🤔 Tình huống ứng xử khi tham gia lễ hội
✍️ Luyện tập – Trắc nghiệm nhanh
Bài tập (làm vào vở)
- Em hãy sưu tầm và lập bảng thống kê về các lễ hội truyền thống tiêu biểu ở tỉnh Thái Nguyên theo gợi ý: Tên lễ hội – Địa điểm – Thời gian – Một số hoạt động chính – Ý nghĩa.
- Dựa vào nội dung đã học và bảng gợi ý ở trên, em hãy lập bảng so sánh điểm giống nhau và khác nhau giữa Lễ hội Cầu mùa với Lễ hội Núi Văn – Núi Võ.
🌱 Vận dụng
1. Ở địa phương em có lễ hội nào? Em hãy sưu tầm tư liệu và giới thiệu trước lớp về một lễ hội mà em ấn tượng nhất.2. Em hoặc nhóm bạn hãy đề xuất một số biện pháp phù hợp để chung tay giữ gìn, phát huy các giá trị đặc sắc của lễ hội truyền thống của quê hương Thái Nguyên.